مهندس میرحسین موسوی در اولین مصاحبه مطبوعاتی خود بعد از پای گذاشتن به عرصه انتخابات ریاست جمهوری دهم، مشی آیت الله بهشتی را در نحوه برخورد با مخالفان توصیف کرد. موسوی البته می خواست با پیوند میان آنچه بهشتی در مواجهه با مخالفانش به آن معتقد بود و آنچه در سال های اخیر در نحوه برخورد با مخالفان رخ داده است، پلی بزند و اندیشه و مرام بهشتی در برابر مخالفان را یادآور شود.
علی ملیحی:«شرایط اوایل انقلاب به گونه یی بود که شهید بهشتی می توانست با کیانوری و دکتر پیمان و نماینده چریک های فدایی خلق مناظره کند و با استدلال فضایی را در کشور باز کند. بنده آن مناظره ها را به این معنا نمی گیرم که آقای بهشتی افکار خود را به سطح حزب توده تقلیل می داد بلکه این گونه بود که ایشان به برهان خود آنقدر اعتقاد داشت که به مصاف یک اندیشه اگرچه مخالف با خود می رفت.»
مهندس میرحسین موسوی در اولین مصاحبه مطبوعاتی خود بعد از پای گذاشتن به عرصه انتخابات ریاست جمهوری دهم، اینچنین مشی آیت الله بهشتی را در نحوه برخورد با مخالفان توصیف کرد. موسوی البته می خواست با پیوند میان آنچه بهشتی در مواجهه با مخالفانش به آن معتقد بود و آنچه در سال های اخیر در نحوه برخورد با مخالفان رخ داده است، پلی بزند و اندیشه و مرام بهشتی در برابر مخالفان را یادآور شود.
آیت الله دکتر بهشتی که دوم آبان ماه امسال هشتاد و یکمین سالروز تولد اوست، استثنایی ترین روحانی سیاسی بود که در سال های منتهی به انقلاب اسلامی و در سه سال بعد از آن به ایفای نقش پرداخت.شهید بهشتی اگرچه در حوزه علمیه نزد استادانی بزرگ درس فقه آموخته بود اما تحصیل در دانشگاه را به رغم جو حاکم بر آن روز حوزه های علمیه به کنار نگذاشت و تا اخذ درجه دکترا پیش رفت. تسلط او بر زبان های خارجی از جمله انگلیسی و آلمانی در کنار سال ها اقامت در اروپا و نگاه تازه اش به مقولات دینی او را به روحانی متمایز بدل ساخت.
روحانیون سنتی در برابر روشنگری های شهید بهشتی
شهید بهشتی به قرائتی روشنگرانه از اسلام معتقد بود. هم از این جهت بود که روحانیون سنتی برخی مواضع او را نمی پسندیدند و حتی به مخالفت با او پرداختند. نظرات بهشتی در خصوص برخی مسائل فقهی از طرفی موجبات جذب نواندیشان دینی را سبب می شد و از سوی دیگر با ترشرویی برخی علما روبه رو می شد. به گفته دکتر پیمان «بهشتی در قیاس با تفکر آن روز حاکم بر روحانیت گامی به پیش بود. آقای بهشتی متفاوت از برداشت حاکم به نوآوری و اجتهاد در برخی امور معتقد بودند. ایشان در یکی از سخنرانی های خود در آن سال ها در خصوص حکم خمس بر این باور بودند که چنین حکمی یک امر تاریخی است چرا که امامان در آن دوران به عنوان یک حزب که در حال مبارزه بوده اند شناخته می شدند و حکم تعلق این پول به ایشان در همین جهت بوده است و به این شکل تلاش هایی برای نوآوری در برخی مسائل دینی داشت». بازگشت شهید بهشتی از آلمان به ایران در سال ۱۳۴۹ و سخنرانی او در حسینیه ارشاد به دعوت مرحوم شهید مطهری به گفته فرزندش علیرضا اوج مخالفت سنتی ها با بهشتی را موجب می شود. در این سخنرانی پاسخ دکتر بهشتی به سوالی در خصوص حجاب، موجبات اعتراض و دلخوری برخی روحانیون سنتی را فراهم می آورد چنان که آیت الله میلانی کمک مالی خود را به موسسه تحت اداره بهشتی در هامبورگ قطع می کند.
جدال بر سر شریعتی در مدرسه حقانی
شهید بهشتی با تاسیس مدرسه حقانی به دنبال ایجاد فضایی جدید در حوزه بود. مدرسه حقانی که به ابتکار شهید بهشتی و با مدیریت حسین حقانی در قم تاسیس شد از جمله مدارسی بود که در آن روزنامه خواندن و رادیو گوش دادن برای طلاب محل ایراد نبود و در کنار دروس فقهی گلستان سعدی و زبان انگلیسی نیز تدریس می شد. شریعتی و بحث و جدل در خصوص آرای او در مدرسه حقانی جنجالی به پا کرد.آیت الله مصباح یزدی که مخالف جدی شریعتی و افکارش بود، مخالف خوانی های خود را به کلاس های درس طلاب در مدرسه حقانی برد. بهشتی اما شریعتی را نه به لحاظ علمی بلکه به دلیل خوش قریحگی و کسی که در جست وجو برای شناخت بهتر است و جوانان را به اسلام و تشیع علاقه مند کرده، می پذیرفت. ایشان در پاسخ انتقادات مصباح از شریعتی اشاره می کند سه تصور درباره دکتر وجود دارد؛ یکی اینکه او مجتهد جامع الشرایط عالم است، دوم اینکه فردی مغرض و فاسد العقیده است و سوم آنکه «کاوشگر و جست وجوگری بی آرام» است که «اسلام را در حد کتاب هایی که در دهه های اخیر درباره زمینه های گوناگون اسلامی و شیعی نوشته شده، می داند». بهشتی تاکید می کند؛ «بنده دکتر شریعتی را در این چهره می بینم؛ و اضافه می کنم که در این بازشناسی خامی های فراوان دارد و کار تحقیقی و مستندش از کار قریحه یی و ذوقی اش بسیار کمتر است.»
به همین دلیل بهشتی با طرد اندیشه های شریعتی مخالف بود و کار به آنجا کشید که دعوای مصباح و شریعتی به دعوای بهشتی و مصباح تبدیل شد و مصباح به همین دلیل مدرسه حقانی را ترک کرد. بهشتی اما در پاسخ به سوالات طلاب حقانی در سخنرانی هایی در مدرسه برخی ایرادات وارده از سوی مصباح به شریعتی را رد کرد. او البته از برخورد حذفی با اندیشه یی از جنس دیگر در مدرسه تحت مدیریت خویش ناراضی بود و می گفت؛ «مدرسه یی که بخواهد یک مشت انسان لجوج، پرخاشگر بیجا و متعصب تربیت کند که نتوانند با همه دو کلمه حرف بزنند چه ارزشی دارد؟ این نوع موضع گیری ها بسیاری از افراد را به یاد چماق های تکفیری می اندازد که در تاریخ درباره عصر تفتیش عقاید کلیسا و قرون وسطی خوانده اند.»
دیدگاه های شهید بهشتی در خصوص شریعتی در سال ۱۳۸۵ در کتاب دکتر شریعتی جست وجوگری در مسیر شدن از سوی بنیاد حفظ آثار ایشان منتشر شد؛ کتابی که بنا به قول علیرضا فرزند آیت الله، به مذاق عده یی خوش نیامد؛ «وقتی کتاب آقای بهشتی درباره شریعتی را منتشر کردیم طبیعتاً شاهد واکنش های منفی از سوی برخی افراد و دیدگاه ها بودیم. آنها می گفتند بحث شریعتی ارزش طرح شدن در شرایط فعلی را ندارد.»
تاسیس حزب جمهوری؛ آغاز حمله مخالفان
دکتر بهشتی به دلیل توانایی های بالا در سازماندهی نیروها و از سوی دیگر اعتقاد دیرینه اش به کار تشکیلاتی و منظم، در آستانه پیروزی انقلاب محور اصلی روحانیون سیاسی تحت رهبری امام شد. از همین رو مخالفت ها با او بالا گرفت. مخالفان، بهشتی را فردی قدرت طلب می دانستند که می خواهد همه چیز را قبضه کند و همه را حذف سازد. مهندس میرحسین موسوی در همین خصوص می گوید؛ «ایشان مورد حسد برخی نیروهای انقلابی قرار گرفت چون تنها چهره یی بود که در میان روحانیون قدرت سازماندهی و جریان سازی داشت. برای همین بسیاری افراد آقای بهشتی را متهم اصلی بسیاری از ماجراها می دانند و حذف خود را به ایشان منتسب می کنند.» به گفته موسوی انتقادات از بهشتی با پیروزی انقلاب و تشکیل حزب جمهوری اسلامی بالا گرفته بود؛ «به محض اینکه به انقلاب نزدیک شدیم و بحث تشکیل گروه مطرح شد، حملات آغاز شد. من هیچ جایی ندیدم که منتقدان ایشان بگویند آقای بهشتی فلان حیله را به ما زد یا فلان کار را در برابر ما انجام داد یا چرا فلان حرف را زد. فقط می گویند ایشان می خواست سلطه داشته باشد و برای همین حزب درست کرد.»
منطق گفت وگو؛ منطق سلاح
شهید بهشتی اما از دو دهه قبل به فکر ایجاد سازمانی سیاسی برای نیروهای مسلمان مکتبی بود. او سرانجام یک هفته بعد از پیروزی انقلاب با تاسیس حزب جمهوری اسلامی رویای خود را تحقق بخشید. دبیرکل حزب جمهوری اسلامی عضو شورای انقلاب و حائز بیشترین آرای خبرگان قانون اساسی در شهر تهران بود و از همین رو مخالفانش او را به قدرت طلبی متهم می ساختند.شهید بهشتی به روایت برخی منتقدانش اهل منطق و گفت وگو با مخالفان بود. چنان که دکتر پیمان می گوید؛ «به هر حال آقای بهشتی با خیلی های دیگر متفاوت بود. ایشان به گفت وگو و تحمل عقیده مخالف اعتقاد داشت و در گفت وگو لااقل پایبند به استدلال بود و نظر مخالف خود را می شنید و تحمل می کرد.» به روایت مهندس بازرگان «مرحوم بهشتی واقعاً فرد مدیری بود و نسبت به دیگران، زبان ما را بهتر می فهمید که می گفتیم کار باید نظم داشته و معلوم باشد که چه کسی رئیس و مسوول باشد و تصمیمات باید به رای گذاشته شود. جریان ما در آن جمع- شورای انقلاب- بیشتر با مرحوم بهشتی و مرحوم مطهری کنار می آمد.»
به همین رو بود که شهید بهشتی در سال ۶۰ طرحی برای مناظره با گروه های مارکسیستی ارائه داد و در برنامه های تلویزیونی با سران گروه های مارکسیست همچون نورالدین کیانوری دبیر اول حزب توده و مهدی فتاپور عضو مرکزی چریک های فدایی خلق به مناظره نشست. مناظره هایی که با وجود گذشت سه دهه همچنان ضرب المثلی برای آستانه تحمل و مدارا با مخالفان در نظام جمهوری اسلامی است. با این وجود مخالفان شهید بهشتی معتقد بودند او پیش از انقلاب اسلامی در خصوص قائل شدن نقشی ویژه برای روحانیت در اداره امور کشور اصراری نداشت اما پس از انقلاب با این استدلال که مردم این گونه می خواهند بر نقش پررنگ روحانیت در اداره امور کشور تاکید داشت. بهشتی البته بعد از فضای رادیکالیزه شده پس از تسخیر سفارت امریکا مجبور بود میان بازرگان و جوانان مکتبی یکی را برگزیند، که دومی را برگزید.
در محاصره مخالفان لجوج
دکتر بهشتی در آستانه انتخابات اولین دوره ریاست جمهوری کاندیدای حزب جمهوری بود؛ مساله یی که با منع صریح امام مبنی بر عدم رئیس جمهور شدن یک فرد روحانی منتفی شد. با این وجود بنی صدر لجوج ترین مخالف شهید بهشتی معتقد بود؛ «ایشان خود می خواست رئیس جمهور شود و چون امام اجازه نداد می خواهد رئیس جمهوری آلت دست خود سرکار آورد.»
بنی صدر از همان دوران پیش از انتخابات ریاست جمهوری شهید بهشتی را مسوول اصلی هر آنچه علیه او منتشر می شد یا اتفاق می افتاد، می دانست. او این تفکر را تا زمان عزل و بعد از آن نیز داشت. بهشتی در سخت ترین روزها و درگیری ها نیز همواره از بنی صدر با عنوان برادرم بنی صدر نام می برد. شایعات مخالفان و تخریب ها ضدبهشتی در ماه های آخر عمر او به گونه یی کم نظیر و از سوی گروه های نزدیک به رئیس جمهور ساماندهی می شد. بهشتی اما در آخرین گفت وگوهای خود بر این نکته پای می فشرد که روزی مشخص خواهد شد این تخریب ها چگونه و با چه هدف هایی انجام گرفته است. فرجام شهید بهشتی، روحانی که به اعتراف بسیاری از منتقدان و مخالفانش از میدان نقد و گفت وگو گریزان نبود، آن بود که به دنبال دوره یی طولانی از ترور شخصیت و شایعه سازی به دست مخالفانش ترور شود؛ مخالفانی که بهشتی همواره باب گفت وگو و مدارا با ایشان را گشوده می دانست.
منبع: جشن نامه روزنامه اعتماد به بهانه سالگرد تولد شهید بهشتی